Ўзбекистонда концерт-томоша соҳасини тартибга солишга қаратилган янги таклифлар ортидан кутилганидек эътирозлар бошланди. Айрим хонандалар ва санъат вакиллари ижтимоий тармоқларда чиқиш қилиб, ҳар бир тўй ва концерт учун алоҳида солиқ тўлаш тартиби уларни оғир аҳволга солиб қўйишини айтмоқда. Уларнинг асосий даъвоси бир хил. Санъаткорлар қарзга ботган, даромади барқарор эмас, ижод қиммат, шунинг учун уларга енгиллик керак.

Бир қарашда бу гапларда жон бордек туюлади. Аммо масалага ҳиссиёт эмас, мантиқ билан қаралса, бошқа манзара очилади.

Бугун Ўзбекистонда кўплаб оддий фуқаролар — фаррош, қоровул, ҳайдовчи, ўқитувчи, ҳамшира, қурувчи, бозордаги сотувчи — қанча топишидан қатъи назар солиқ тўлайди. Уларнинг ҳеч бири “менинг ҳам қарзим бор”, “менинг ҳам тирикчилигим оғир”, “менинг касбимнинг орқасида кўринмайдиган меҳнат ётибди” деб давлатдан имтиёз сўрамайди. Чунки солиқ хоҳишга қараб эмас, қонунга кўра тўланадиган мажбуриятдир.

Шундай экан, битта тўйдан 200 доллардан 13-14 минг долларгача хизмат ҳақи оладиган қўшиқчи нега солиқ тўламаслиги керак? Бу саволнинг ўзиёқ бугунги баҳснинг моҳиятини очиб беради.

Муаммо шундаки, айрим санъаткорлар бугун ҳам ўзини бозор иқтисодиёти иштирокчиси эмас, жамиятдан алоҳида мақомга эга тоифа сифатида кўришни хоҳлаяпти. Уларнинг чиқишларида “санъатни асранг”, “санъаткорга енгиллик беринг”, “ижодкорни тушунинг” деган чақириқлар кўп. Лекин бирор марта “ҳа, биз ҳам бошқалар каби солиқ тўлашимиз шарт” деган қатъий, тиниқ ва масъулиятли позиция деярли эшитилмайди.

Аксинча, гап айлантирилиб, ҳиссиётга босим ўтказилади. Гўё саҳнадаги ялтироқ образ ортида қаттиқ азоб бор экан. Гўё кредитдаги машина, қиммат клип, студия харажати солиқдан озод қилиш учун далил бўла олар экан. Йўқ, бу далил эмас. Бу шахсий танлов ва касбий модел. Агар кимдир қиммат клип олишни, кўркам образ яратишни, жамоа билан юришни танлаган бўлса, бунинг харажати бутун жамият ҳисобидан қопланмаслиги керак.

Яна бир тез-тез такрорланаётган иддао бор: “санъат ёшларни тарбиялайди”, “қўшиқлар мафкурага хизмат қилади”, “санъат энг кучли қурол”. Қоғозда чиройли эшитилади. Амалда-чи?

Бугунги мусиқа бозорига бир қаралса, тарбия ҳақидаги бу даъво жуда баҳсли экани кўринади. Соҳага ҳукмрон бўлиб турган қўшиқларнинг катта қисми енгил-елпи, тез ҳазм бўладиган, мазмуни юзаки, “олди-қочди” руҳидаги маҳсулотлар эмасми? Бир кун трендда бўлиб, эртаси унутиладиган, ёшларнинг тафаккурини эмас, вақтини банд қиладиган қўшиқларни “тарбия воситаси” сифатида кўрсатиш қанчалик тўғри?

Агар санъат ҳақиқатан ҳам тарбияга шунча хизмат қилаётган бўлса, нега бозорда бадиий савия эмас, тўйбоплик асосий мезонга айланиб қолди? Нега қўшиқнинг маъноси эмас, қанча пул топиши муҳим бўлиб қолди? Нега фонограмма орқали икки-уч қўшиқ айтиш баъзан ойлаб меҳнат қиладиган одамнинг йиллик даромадига тенг ҳақ билан баҳоланади?

Тан олиш керак: бугун санъат соҳасида ижоддан кўра хизмат кўрсатиш бозори кучлироқ ишлаяпти. Тўй индустриясида айланадиган пул кўп, ҳисоб-китоб эса кўп ҳолатда ёпиқ. Айнан шунинг учун ҳам давлат бу соҳани рақамлаштириш, рўйхатга олиш ва солиққа тортиш орқали тартибга солмоқчи. Бу ерда ғайритабиий ҳеч нарса йўқ. Аксинча, кечикиб бўлса-да, даромад манбаси аниқ бўлган соҳани қонун доирасига қайтаришга уриниш бор.

Албатта, таклиф этилаётган механизмнинг ўзида ҳам саволлар бор. Масалан, “бир хизмат — бир тўлов” тамойили қандай ишлайди? Рейтинг ким томонидан ва қандай мезон асосида белгиланади? Ҳудудга қараб тўловни фарқлаш қанчалик адолатли? Рўйхатдан ўтмаган чиқиш учун катта жарима қўллаш сояни қисқартирадими ёки аксинча, янги коррупцион хавфлар туғдирадими? Бу саволлар мутлақо ўринли.

Лекин бу саволлардан “санъаткорни умуман тизимда ушламаслик керак” деган хулоса чиқмайди. Аксинча, бугунги танқид шундай қўйилиши керак: солиқ тизими адолатли, очиқ ва ишлайдиган бўлсин, аммо санъат аҳли ҳам ўзини жамиятнинг бошқа қатламларидан устун қўймасин.

Чунки оддий одамлар кўп йиллардан бери айнан шуни кўриб келяпти: бир томонда ойликдан ойликка яшайдиган, ҳар сўмни ҳисоблайдиган, солиқни яшириш имконига ҳам эга бўлмаган инсонлар; иккинчи томонда эса бир кечада катта пул ишлаб, кейин “ижод қийин”, “тирикчилик оғир”, “бизни тушунинг” деган мурожаатлар билан чиқадиганлар. Бу, камида, норозилик уйғотади.

Солиқ масаласи кўнгилбўшлик билан кечиладиган тартиб-интизом эмас. Бу тенглик масаласидир. Агар жамиятда энг кам маошли одам ҳам давлат олдидаги мажбуриятини бажараётган бўлса, катта гонорар олувчи санъаткор ҳам шу мажбуриятни бажариши шарт. Бу ерда эҳтиром ҳам, истеъдод ҳам, машҳурлик ҳам ҳеч қандай истисно яратмайди.

Санъаткорлик мақом бўлиши мумкин, лекин у индульгенция эмас.

Бугунги муҳокамалардан чиқадиган энг тўғри хулоса шу: давлат янги тизимни пухта ўйлаб чиқиши, ортиқча жазо ва бюрократияга йўл қўймаслиги керак. Аммо санъат аҳли ҳам солиқни фақат бошқалар тўлайдиган, ўзлари эса имтиёз кутадиган тизим деб қабул қилишдан воз кечиши лозим. Чунки халқни куйлатиб, халқ ҳисобига яшаб, кейин халқ тўлайдиган солиқдан ўзини четга олишга уриниш — бу санъатни ҳимоя қилиш эмас, имтиёз талаб қилишдир.

Уч Нуқта