Дунёнинг турли нуқталарида ортиқча тана аъзолари — икки жуфт қўл ёки оёқ билан туғилган чақалоқлар ҳақидаги хабарлар ижтимоий тармоқлар ва ОАВда тез-тез ёритилиб борилади. Жамиятда бундай ҳолатларни одатда даҳшатли генетик мутация, радиация оқибати ёки трансген маҳсулотлар таъсири сифатида қабул қилиш кузатилади. Бироқ тиббиёт ва илм-фан нуқтаи назаридан ёндашилса, бу ерда ваҳимага ўрин йўқлиги, балки она қорнида кам учрайдиган биологик жараён юз бергани аён бўлади.

Мутация эмас, «паразит эгизак» феномени

Мутахассисларнинг таъкидлашича, ортиқча аъзолар билан туғилиш ҳолатларининг аксарияти соф генетик мутация эмас, балки тиббиётда «паразит эгизак» (parasitic twin) деб аталувчи ноёб ҳодиса натижасидир.

Генетика ва эмбриогенез қонуниятларига кўра, бу жараён ҳомиладорликнинг дастлабки ҳафталарида, бачадонда бир тухумдан ривожланувчи эгизаклар (сиам эгизаклари) шаклланишни бошлаган паллада юз беради. Ривожланиш давомида қандайдир биологик ёки ташқи сабаб туфайли эмбрионлардан бири ўсишдан тўхтайди ва ҳаётдан узилади. Бироқ унинг тўқималари бутунлай йўқ бўлиб кетмайди. Ҳаёт учун курашда ғолиб чиққан соғлом эмбрион ривожланмай қолган шеригининг шаклланиб улгурмаган қисмларини (масалан, оёқ ёки қўлларини) ўз танасига «бириктириб» олади.

Статистик маълумотларга кўра, сиам эгизаклари дунёда ҳар 100–200 минг туғруқдан бирида учрайди. Эгизакнинг фақат маълум бир қисми иккинчи танада сақланиб қолиши эса миллиондан бир ҳолатда кузатиладиган ўта ноёб тиббий феномендир.

Ривожланишдан тўхташга нима сабаб бўлади?

Гарчи паразит эгизак ҳодисаси ички биологик жараён бўлса-да, олимлар эмбрион шаклланишига тўсқинлик қилувчи ташқи омилларни ҳам инкор этмайди. Ҳомила ҳужайралари шиддат билан бўлинаётган дастлабки уч ойликда аёл организмига бўлган салбий таъсирлар занжирни издан чиқариши мумкин:

Тератоген (ҳомилага зарарли) таъсир: Ҳомиладорлик даврида шифокор назоратисиз қабул қилинган айрим кучли дори воситалари ёки токсик кимёвий моддалар эмбрионни жиддий жароҳатлайди. Бунга тарихий мисол сифатида ХХ аср ўрталарида Европада кузатилган «талидомид фожиаси»ни келтириш мумкин. Ўшанда ҳомиладор аёллар тинчлантирувчи восита сифатида оммавий қабул қилган ушбу препарат минглаб болаларнинг оғир туғма нуқсонлар билан туғилишига сабаб бўлган.

Биологик мувозанатнинг бузилиши: Тадқиқотларга кўра, эмбрионда тана қисмларининг шаклланиши ва жойлашувини белгиловчи муҳим моддалар, хусусан, ретиноик кислота (А витамини ҳосиласи) даражаси бузилса ҳам, организмда ортиқча аъзолар пайдо бўлиши кузатилади.

Ижтимоий жиҳат: Диагностикадаги узилишлар

Бу каби ноёб аномалияли туғилишлар кўпинча тиббий хизмат кўрсатиш даражаси паст бўлган ҳудудларда тўсатдан қайд этилиб, шов-шувга айланади. Бунинг асосий ижтимоий сабабларидан бири — чекка ҳудудларда ультратовуш текшируви (УТТ/УЗИ) ускуналари ёки малакали шифокорлар етишмаслигидир. Ота-оналар ҳомиладорлик даврида тиббий кўрикдан ўтмаслиги оқибатида аномалиялар фақат туғруқ жараёнидагина маълум бўлади.

Ваҳоланки, замонавий тиббиёт ва скрининг марказлари ривожланган давлатларда бундай нуқсонлар ҳомиладорликнинг дастлабки босқичидаёқ аниқланади. Бу эса шифокорлар ва ота-онага вазиятни олдиндан баҳолаш ҳамда туғруқдан кейинги мураккаб операцияларни пухта режалаштириш имконини беради.

Замонавий хирургиянинг имкониятлари қандай?

Илгари бундай аномалия билан туғилган болаларнинг яшаб кетиш имконияти паст баҳоланган ва уларга жамиятда шубҳа билан қаралган. Бугунги кунда эса болалар хирургияси ва пластик операция соҳаси сезиларли даражада ривожланди.

Агар чақалоқнинг ҳаётий муҳим ички аъзолари — юраги, мияси, ўпкаси ва жигари соғлом ҳамда битта бўлса, ортиқча қўл ёки оёқларни олиб ташлаш амалиёти бола ҳаётига хавф туғдирмайди. Муваффақиятли жарроҳлик амалиётидан сўнг, бундай болалар мутлақо нормал, соғлом ва тенгдошлари қатори тўлақонли ҳаёт кечира оладилар.