«Эркак ҳам ҳомиладор бўлиши мумкинми?» — бу савол бир қарашда фантастик фильмлар ёки бадиий асарлар мавзусидек туюлади. Бироқ сўнгги йилларда ҳайвонлар устида ўтказилаётган тажрибалар, бачадон трансплантацияси ҳамда лабораторияда репродуктив ҳужайралар яратиш бўйича тадқиқотлар ушбу мавзуни илмий муҳокамалар майдонига олиб чиқди.

Айрим интернет нашрлари эса масалани жўнлаштириб, «Олимлар эркакни ҳомиладор қилишди» каби шов-шувли сарлавҳаларни тарқатмоқда. Хўш, аслида-чи? Илм-фан бу борада қандай хулосага келган?

Табиатда «ҳомиладор эркак» бор, аммо...

Табиатнинг ўзида наслни эркак олиб юрадиган жонзотлар мавжуд. Бунинг энг машҳур мисоли — денгиз отчаси. Ушбу турда урғочи тухумларини эркакнинг махсус насл сумкасига жойлайди ва эмбрионлар шу ерда ривожланади. Эркакнинг насл сумкаси оддий сақлаш жойи эмас, балки сув-туз мувозанатини бошқарадиган ва озуқа етказадиган мураккаб тизимдир. Шу сабабли биологияда бу жараён «эркак ҳомиладорлиги» деб аталади.

Аммо бу механизм инсон анатомиясидан мутлақо фарқ қилади. Шу боис, табиатдаги ушбу ҳодисани инсон организмига тўғридан-тўғри кўчириб бўлмайди.

Лаборатория тажрибалари: каламуш ва сичқонлар

Эркак ҳайвонларни ҳомиладор қилиш бўйича энг шов-шувли тадқиқот 2021 йилда Хитойда каламушлар устида ўтказилди. Олимлар эркак каламушга бачадон кўчириб ўтказиб, уни урғочи каламуш билан жарроҳлик йўлида сиам эгизакларидек бириктирган (парабиоз) ҳолда сунъий ҳомиладорликни юзага келтиришди.

2023 йилда эса япон олимлари икки эркак сичқоннинг тери ҳужайраларидан тухум ҳужайраси яратиб, авлод олишга эришишди. Бироқ ҳар иккала тажрибада ҳам эркак организми мустақил равишда, табиий ва хавфсиз ҳомиладорликни ўтай олгани йўқ. Сичқонлар деганда ҳомила суррогат урғочида ўстирилган бўлса, каламушлар тажрибасида жараён ўта сунъий ва оғир жарроҳлик амалиётлари эвазига кечди. Қолаверса, тажрибаларнинг самарадорлиги жуда паст бўлиб, юзлаб уринишлардан сўнггина ягона натижалар олинган.

Инсон организми ва бачадон трансплантацияси

Туғма эркак репродуктив тизимига эга инсоннинг табиий ёки аёлларникидек хавфсиз ҳомиладор бўлиши бугунги тиббиётда мумкин эмас. Назарий жиҳатдан эмбрионни қорин бўшлиғига жойлаштириш ёки эркакка бачадон кўчириб ўтказиш ғоялари илгари сурилган. Аммо назария билан амалиёт ўртасида улкан жарлик бор.

Ҳомиладорлик — шунчаки эмбрионни организмга жойлаштириш эмас. Бунинг учун мураккаб гормонал муҳит, плацентанинг томирларга тўғри бирикиши ва аъзоларнинг юкламага мослашиши талаб этилади. Бачадондан ташқари (масалан, қорин бўшлиғидаги) ҳомиладорлик жуда хавфли бўлиб, ички қон кетиши ва ўлимга олиб келиши мумкин. Бачадон трансплантацияси эса аёлларга муваффақиятли қўлланилаётган бўлса-да, уни эркак анатомиясига интеграция қилиш, қон билан таъминлаш ва ўстириш тиббий жиҳатдан ҳануз ҳал этилмаган муаммодир.

Нотўғри талқинлар манбаи

Ахборот майдонидаги чалкашликларнинг яна бир сабаби — тушунчаларнинг аралаштириб юборилишидир. Амбулатор амалиётда бачадони ва тухумдонлари сақланиб қолган трансгендер эркакларнинг ҳомиладор бўлиш ҳолатлари учрайди. Бу ерда ҳомиладорлик айнан аёл репродуктив аъзолари эвазига юз беради. Буни туғма эркак организмидаги ҳомиладорлик билан тенглаштириш илмий жиҳатдан мутлақо нотўғри.

Шунингдек, интернетда вақти-вақти билан пайдо бўладиган «биринчи ҳомиладор эркак» ҳақидаги сенсациялар ҳеч қандай мустақил илмий тақриз, академик журналлар ва тиббий тасдиқларга эга эмас.