Ўзбекистонда алифбо масаласидаги узоқ йиллик баҳс яна бир босқичга етди. Бугун, 10 сентябрь куни Олий Мажлис Сенати лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосига ўзгартириш киритиш ҳақидаги қонунни маъқуллади. Энди масала яна бир бор кун тартибига чиқади: янги алифбо ўзбек тилини замонавий технологиялар учун қулайлаштирадими ёки жамият яна бир неча йил давом этадиган мослашув жараёнига кирадими?

Po

Сенат маъқуллаган вариантга кўра, амалдаги 26 та ҳарф ва 3 та ҳарф бирикмаси ўрнига 28 та ҳарф ва битта тутуқ белгиси асосидаги алифбога ўтилиши назарда тутилмоқда. Энг катта ўзгаришлар ҳаммага таниш бўлган тўртта шаклга тааллуқли: O‘ — Ö, G‘ — Ğ, Sh — Ş, Ch — Ç кўринишига ўтади. “Ng” эса алифбодаги алоҳида бирлик сифатида чиқарилади. Ислоҳот тарафдорлари бунга O‘ ва G‘ ҳарфларини техник жиҳатдан теришдаги муаммолар, қидирув тизимларида сўзларни тўғри таниш ва сунъий интеллект тизимларини ривожлантириш заруратини сабаб сифатида кўрсатмоқда. Лекин бу қарор шунчаки тўртта ҳарфнинг шаклини алмаштиришдан иборат эмас. Чунки ўзбек жамияти ёзув масаласида бундай ўзгаришларни аввал ҳам бошдан кечирган.

Бир асрда уч марта ёзув алмаштирилди

Ўзбек ёзуви XX асрда жуда кескин ўзгаришларни бошдан кечирди.

1929 йилгача араб ёзуви ишлатилган. 1929 йилда лотин ёзувига ўтиш бошланди. Бу алифбо ҳам бир хил кўринишда қолмади: 1934 йилда унинг таркибига ўзгартиришлар киритилди. 1940 йил 8 майда эса ўзбек ёзувини лотиндан кириллга ўтказиш ҳақида қарор қабул қилинди.

Мустақилликдан кейин яна катта бурилиш юз берди. 1993 йил 2 сентябрда лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий қилиш тўғрисидаги қонун қабул қилинди. Орадан икки йил ўтиб, 1995 йил 6 майда алифбога ўзгартириш киритилди. Айнан шу ўзгаришдан кейин бугунги амалдаги лотин алифбосининг асосий кўриниши шаклланди.

Нега айнан ҳозир?

Ислоҳот тарафдорларининг энг асосий аргументи — бугунги алифбо рақамли муҳит учун етарлича қулай эмас. Масалан, O‘ ва G‘ ҳарфларида ишлатиладиган белгининг турли кўринишларда ёзилиши муаммо туғдиради. Оддий фойдаланувчи учун бир хил кўринган апостроф ёки тутуқ белгиси компьютер учун бошқа-бошқа белгилар бўлиши мумкин. Бу эса қидирув тизимларида бир сўзнинг турлича танилишига, электрон луғатлар, автоматик таржима, тил корпуслари ва сунъий интеллект тизимларида қўшимча техник муаммоларга сабаб бўлиши мумкин. Давлат тилида иш юритиш бўйича мутахассис Ўринбой Бобоёров ҳам айнан шу муаммоларга эътибор қаратган. Унинг айтишича, апострофнинг турли кўринишлари автоматик таҳлил дастурларида сўзнинг бўлиниб кетишига олиб келиши мумкин.

Sh ва Chнинг икки ҳарф билан ёзилиши ҳам алоҳида масала. Янги вариантда улар битта белгига — Ş ва Ç га айлантирилади. Бу “бир товуш — бир ҳарф” тамойилига яқинлашиш, матнни ихчамлаштириш ва рақамли тизимларда қайта ишлашни осонлаштиришга хизмат қилиши айтилмоқда. Янги белгилар мутлақо нотаниш ҳам эмас. Ş, Ç, Ğ, Ö каби ҳарфлар туркий тилларнинг бир қаторила, шунингдек айрим Европа тилларида қўлланади.

Яна қанча харажат бўлади?

Алифбо ислоҳотига қарши ёки эҳтиёткор муносабат билдираётганларнинг энг катта саволи — бу ўзгариш жамиятга қанча тушади? Чунки янги ҳарфларни қабул қилиш билан жараён тугамайди. Мактаблар, дарсликлар, давлат идоралари, электрон тизимлар, пешлавҳалар, ҳужжатлар, нашриётлар, клавиатуралар ва турли дастурлар янги ёзувга мослашиши керак бўлади.

2021 йилда БМТнинг Ўзбекистондаги U-Report платформаси орқали ўтказилган сўровда респондентларнинг 74 фоизи лотин алифбосига янги ўзгартиришлар киритилишига салбий муносабат билдирган. Уларнинг 36 фоизи бундай ислоҳот умуман керак эмаслигини, 24 фоизи салбий муносабатда эканини, 14 фоизи эса бу ортиқча харажатларга олиб келишини билдирган.

2026 йил июлидаги янги муҳокамаларда ҳам иқтисодчи Беҳзод Ҳошимов айнан транзакцион харажатлар масаласини кўтарган. Унинг фикрича, давлат, бизнес ва оддий фуқароларнинг янги ёзувга мослашиши учун сарфлайдиган вақт, меҳнат ва маблағнинг умумий кўлами етарлича ҳисобланмаган. Яна бир эътибор берадиган муҳим жиҳат бор.

Ўзбекистон лотин ёзувига ўтишни ҳали тўлиқ якунлаб улгурмаган.

Қарийб 30 йил ўтган бўлса ҳам, кирилл ёзуви кундалик ҳаётда, айрим ташкилотларда, эски ҳужжатлар ва нашрларда кенг қўлланмоқда. Ҳошимов буни “лотинча кўпинча кўргазма учун, кириллча эса иш учун” дея кескин ифодалаган. Унинг хавотирича, янги алифбо яна бир авлодни амалдаги лотиндан янги лотинга мослашишга мажбур қилади.

Бир авлод кириллда савод чиқарган. Кейинги авлод амалдаги лотинда ўқиган. Энди учинчи қатлам — янги лотин алифбосида таълим олиши мумкин.Натижада авлодлар ўртасидаги ёзма алоқа янада мураккаблашиши эҳтимоли бор.

“Ng” нега чиқарилмоқда?

Ислоҳотнинг яна бир кўп муҳокама қилинган жиҳати — “ng”нинг алифбодаги алоҳида бирлик сифатида чиқарилиши. Бу “ng” товуши энди ёзилмайди дегани эмас. У ёзувда сақланади, фақат алифбонинг мустақил бирлиги сифатида белгиланмайди. Бунинг ортида ҳам техник сабаб бор. Масалан, компьютер дастури “менинг”, “сенинг”, “денгиз” каби сўзлардаги товушни “менга”, “сенга”, “конгресс”, “ангина” каби сўзлардаги мустақил n + g бирикмасидан ҳар доим ҳам автоматик ажрата олмайди. Шу сабабли “ng”ни алоҳида ҳарф қилиш келажакда автоматик конвертация ва матнни қайта ишлашда қўшимча муаммолар туғдириши мумкинлиги айтилмоқда.

Тарихга қарасак, ўзбек ёзуви бир аср ичида уч марта тубдан алмашган. Ҳар сафар жамият янги ёзувни ўрганишга, эски ёзувдаги мерос билан алоқа қилишга ва янги тизимга мослашишга мажбур бўлган. Шу сабабли бугунги ислоҳотнинг муваффақияти фақат Ö, Ğ, Ş, Ç ҳарфларининг қанчалик чиройли ёки қулайлигида эмас. Асосий мезон — янги алифбо ўзбек тилининг келгуси ўн йилликларидаги эҳтиёжларига жавоб бера оладими ёки йўқми? Чунки алифбо — шунчаки ҳарфлар мажмуаси эмас. У таълим, матбуот, илм-фан, технология ва авлодлар ўртасидаги ёзма мулоқотнинг асосий воситаларидан бири.

Энди эса асосий савол бошқа: бу сафар қабул қилинаётган алифбо ўзбек ёзувидаги узоқ йиллик ислоҳотларга якун ясай оладими?